52  Te
Telluur 


Voorkomen
Wingebieden
Naam
Ontdekking
Bereiding vroeger
Bereiding nu
Toepassingen en toelichting
Verdere toepassingen

 

 

 

VOORKOMEN

1.10-7 % van de aardkost (tot 16 km diepte) bestaat uit telluur; het is het 80e ele­ment in rangorde van voorkomen. 

Men treft het aan in kleine hoeveelheden als niet-ontleed­bare stof, o.a. in zwavel en in pyriet. Verder als telluriet (TeO2) en - als telluri­de - in diverse minera­len, zoals:

altaÔet PbTe
calaveriet AuTe2
coloradoiet HgTe
hessiet  Ag2Te
meloniet NiTe2
nagyagiet Pb5Au(T­e,S­b)4­S5-8
petziet  Ag3AuT­e2
tetra­dy­miet Bi2Te2S
sylvaniet (AuAg)2­Te4

 

 

 

 

 

 

 

Ook in diverse zwavelhoudende ertsen worden kleine hoe­veel­heden telluur aangetroffen. 

WINGEBIEDEN

De belangrijkste wingebieden liggen in de Verenigde Staten van Amerika, Canada, Roe­meniŽ (TranssylvaniŽ), Peru, Japan, Rusland, Kazachstan, Zuid-Afrika, West-AustraliŽ en Turkije. Een flink deel van het geproduceer­de telluur wordt gewonnen via het anodeslib van de nik­kel-, koper- en loodberei­ding, restanten bij de productie van zwavelzuur en stof uit elektrostatische (rook)gasreini­gers.

NAAM

De naam is afgeleid van Tellus, de Romeinse godin van de aarde. Telluur werd in dezelfde periode ontdekt als het element seleen. Vanwege de grote overeenkomst in eigenschappen tussen beide elementen en het feit dat ze steeds samen werden aangetroffen, werden de namen afgeleid van aarde en maan (Gr. SelŤnŤ), die ook onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn.

ONTDEKKING

Telluur is in 1782 door Baron F.J. MŁller von Reichen­stein ontdekt in gouderts afkomstig uit TranssylvaniŽ (wit goud). In 1798 is het door M.H. Klaproth verder onderzocht en voor het eerst geÔsoleerd. Ook de naam is door Klap­roth voorgesteld.   

BEREIDING VROEGER

Telluur werd voeger verkregen bij de verwerking van gouderts. Het erts werd opgelost in koningswater en ver­volgens met water verdund, waarna een overmaat kaliloog (oplossing van kaliumhydroxide) werd toegevoe­gd. Hierbij werd een neerslag van goudhy­droxide en ijzerhydroxide gevormd. Als aan het filtraat zoutzuur werd toegevoegd ontstond een neerslag van telluurdioxide, waaruit door verhitting met olie metal­lisch telluur ontstond.  

BEREIDING NU

Het anodeslib dat ontstaat bij de elektrolytische bereiding van koper bevat, naast 3 - 25 % seleen, 1 - 8 % telluur.

Het materiaal wordt samen met soda verbrand, waardoor het aanwezi­ge seleen en telluur worden omgezet in seleniet en selenaat (resp. telluriet en telluraat), bijv.:

 

          Cu2Te  +  Na2CO3  + 2 O2  → 650įC → 2 CuO +  Na2TeO3  +  CO2

 

Door toevoegen van zwavelzuur aan het reactiemeng­sel slaat tellurdioxide neer en blijft het seleniet in oplossing. Na filtratie wordt het neerslag opgelost in verdunde natron­loog. Uit deze oplossing verkrijgt men telluur door elektrolyse:

 

          TeO32-  +  H2O   →  Te  +  2 OH-  +  O2

 

Het verkregen telluur is redelijk zuiver (ca. 99,8 %) maar kan verder gezui­verd worden door herhaalde elektrolyse of door zonesmelten.

 

De wereldproductie bedraagt ongeveer 260 ton per jaar. BelgiŽ is met 60 ton per jaar de grootste producent. 

TOEPASSINGEN EN TOELICHTING

Detonator

In detonators, waarvan het tijdstip van ontsteking iets mag variŽren, wordt zeer fijn ver­deeld telluur als reductor gebruikt, in combinatie met een sterke oxidator, bijvoorbeeld bariumperoxide.

 

Bescherming acculood

Kleine hoeveelheden telluur, toegevoegd aan lood, geven het metaal een zeer goede bescherming tegen de corrosie­ve werking van het accuzuur en verhogen tevens de hard­heid.

 

Draaistaal

Van draaistaal worden krukassen en onderdelen voor versnellingsbakken gemaakt. Om staal goed op een draaibank te kunnen verwerken, moet het niet te hard zijn. Het draaistaal moet bij het snijden gemakkelijk te verspanen zijn. Dit wordt bereikt door toevoegen van ca. 1 % telluur. 

Ook de verwerkbaarheid van koper en lood wordt door het toevoegen van telluur bevorderd. Deze legeringen worden wel ‘automatenkoper’ genoemd.

 

Weerstandsdraad

Telluur bevordert het geleidingsvermogen (zowel voor warmte als voor een elektrische stroom) van een groot aantal legeringen. Diverse van deze legerin­gen worden toegepast in weerstandsdraad.

 

Vulkaniseren rubber

Zie voor vulkaniseren: 16 - Zwavel. Bij deze reactie wordt telluurdiethyldithio­carbamaat {Te[S2CN(­C2H5O)2]4} als katalysator gebruikt. Tevens wordt hierdoor de elastische eigen­schap bij hogere temperatuur en de hittebestendigheid van het rubber verbe­terd. Ter verhoging van de hittebestendigheid wordt  telluur­dioxi­de toegevoegd.

VERDERE TOEPASSINGEN

 

Toepassingen  als niet-ontleedbare stof (element) of als legering: 

halfgeleider

katalysator bij de bereiding van etheenoxide (tussenstap voor de bereiding van glycol, de basisstof voor antivries)

kopieerapparatuur (met Se)

thermokoppel (Te/Pb; zie 94 - Plutonium). 

 

Toepassingen  als ontleedbare stof (verbinding): 

coating voor metaal              goudkleur Na2TeO3
  Na2TeO4
fungicide, algicide, parasiticide  alkyltelluride
geneesmiddel         bestrijding huidziekten o.a. lepra dialkyltelluride
                      behandeling van (hoofd)huidaandoeningen TeO2
halfgeleider Bi2Te3
IR-diode en -detectie, laserdiode PbTe
  CdTe

katalysator voor de bereiding van naftaleen

 TeO2
pigment voor keramiek en glas TeO2
speciaal glas voor infraroodapparatuur TeO2
thermo-element     Bi2Te3
  PbTe
  CdTe
zonnecel  CdTe